۰۳ خرداد ۱۳۹۶   ۰۵:۵۳    
 
 
 
 
تبلیغات
 
تبلیغات در روزهای بروجرد
 
خبر ساز RSS
قدیمی ترین آثار مکتوب اشاره کننده به نام بروجرد
سعید اسدی- قدیمی­ترین منابع تاریخی و جغرافیایی معتبر که در آنها به «بروجرد» اشاره شده است مربوط به قرن سوم و چهارم قمری هستند که شامل آثار فارسی و عربی معتبر و متنوعی می شوند. ع. روحبخشان در کتاب «جغرافیای تاریخی بروجرد»، حسین حزین بروجردی در کتاب «تذکره حزین یا دورنمایی از شهرستان بروجرد» و غلامرضا مولانا بروجردی در کتاب «تاریخ بروجرد» اشاره ای به قدیمی ترین اسنادی که در آنها نام بروجرد ذکر شده است کرده اند. در نوشتار حاضر از مطالب کتاب «جغرافیای تاریخی بروجرد» استفاده بیشتری شده است.

عبدالمحمد آیتی از «آثارالبلاد» ذکریای قزوینی که در سال 286 قمری تالیف شده نام برده که ظاهرا قدیمی ترین منبع تاریخی و جغرافیایی اشاره کننده به نام بروجرد است. پس از آن«البلدان» ابن فقیه (تالیف 290 قمری) و «مسالک الممالک» اصطخری (تالیف 296 ق)  نیز دو کتاب دیگری هستند که در قرن سوم هجری به نام بروجرد اشاره کرده اند (آیتی، 1384؟).

ابن فقیه همدانی (ابوبکر احمدبن محمدبن اسحاق همدانی) در کتاب «البلدان» که حدود 290 قمری نوشته شده است در فصلی از کتاب با نام «گفتار درباره نهاوند» در شرح ماجرایی به بروجرد اشاره می کند:

«در نهاوند جوانی کاتب دیدی. بدو گفتم: حالت چون است؟ در پاسخ این اشعار را برایم خواند: "ای دیرپای شب نهاوندم، که تا بامدادان با پریشان خیالی  و اندوه به سر آوردم. یک بار درباره آرزویی می ادیشیدم که هیچ سودی نداشت و بهره ای نمی بخشید. و یک بار چنان به بانگ بلند برای خود ترانه می خواندم که هر بار ناله ام از جگر بر می آمد. باز، روزگار مرا به گشت و گذار درآورد تا از نهاوند به بروجرد رسیدم. خدای را بر آنچه پیش و پس از من روزی مقدر کرده است، سپاس!" » (ابن فقیه، 1349 ص 95 نقل در: روحبخشان ص. 28).
قدیمی ترین آثار مکتوب اشاره کننده به نام بروجرد
همچنین ابن خردادبه متوفی 300 ق در المسالک و الممالک در توصیف ماه بصره از نهاوند و بروجرد به عنوان دو قصبه این ناحیه نام می­برد:

«... و ماه البصره، و قصبهاها نهاوند و بروجرد، و ارتفاعها علی اوسط العبر آلاف الف و ثمانی مائه الف درهم» (ابن خردادبه، 1889م. ص 244 نقل در: روحبخشان ص. 28).

اصطخری متوفی 346 ق علاوه بر ذکر نام بروجرد، نخستین توضیحات مختصر اما مفید را درباره بروجرد ذکر کرده است. کتاب «مسالک و ممالک» وی در نیمه اول قرن 4 تالیف شده و بعد فارسی شده است. وی در «ذکر دیار کوهستان» یا عراق عجم سه بار از بروجرد نام برده است (روحبخشان، ص 29-30) البته با نام وروگرد:

راه دمه و رامن: «از همدان به رامن هفت فرسنگ و از آنجا به وروگرد یازده فرسنگ و از وروگرد تا کره ده فرسنگ، و از کره تا برج  دوازده فرسنگ، و از برج تا خونجان ده فرسنگ، و از خونجان تا سپاهان سی فرسنگ بیابان»(اصطخری، 1340 ص 63).

ذکر شهرهای جبال: «همدان، رودآور، رامن، وروگرد، فراونده، شابرخواست، لاشتر، فصر دزدان، اسدآباد، دینور، کرمان شاهان...»(اصطخری ص 164)

در توصیف شهرهای جبال: «کره شهری است پراکنده. آن را کره ابودلف خوانند و فرزندان او آنجا مقام داشتند تا آنگاه کی ملک ایشان را زوال آمد. و هنوز آثار کوشکهای ایشان مانده است. کشاورزی و چهارپا دارند. و میوه ایشان از وروگرد بود... وروگرد شهری فراخ نعمت است. وزرای آل بودلف را بودست. درازا چند نیم فرسنگ باشد، و زعفران خیزد از آنجا» (اصطخری، 1340 ص 165 نقل در روحبخشان، ص 29-30).

جیهانی اشکال العالم را در حدود 365 ق نوشته است و قرن هفتم قمری کتاب وی به فارسی ترجمه شده است. وی در ذکر «اقلیم چهارم: کوهستان» می گوید:

«بروجرد-شهری است با نعمت بسیار. و وزیر ابی دلف، حمویه در آنجا منبر نهاده است. میوه های آن نیک بسیار. و درازای آن هم نیم فرسنگی باشد. و زعفران هم می خیزد»  (جیهانی، 1364 ص 142 نقل در: روحبخشان ص 30-31).

ابن حوقل در صوره الارض (367 ق) از «بروجرد» به همین شکل نام برده است. وی در توصیف راه همدان به اصفهان می­گوید:

«از همدان به رامن، که شهری است نیکوحال، هفت فرسخ؛ و از آنجا به بروجرد یازده فرسخ است – و بروجرد شهری بزرگتر از رامن و از هر حیث نیکوحال تر از آناست_؛ و از بروجرد تا  کرج ده فرسخ است . و کرج نیز در کثر مردم و نیکوحالی و فراوانی نعمت بر بروجرد رجحان دارد...» (ابن­حوقل، 1366ص 104 نقل در: روحبخشان ص 31).

در حدودالعالم که سال 372 ق به فارسی نوشته شده است واژه «بروگرد» به کار رفته است. در فصل «سخن اندر ناحیت جبال و شهرهای وی» گفته شده است:

«بروگرد شهرکی است خرم و بانعمت (از) وی زعفران و میوه ها نیک خیزد» (حدودالعالم ص 141 نقل در: روحبخشان ص 32-33).

یاقوت حموی  متوفی 626 ق در کتاب معجم­البلدان درباره بروجرد می­گوید:
«بروجرد، به فتح باء، و ضم راء، و کسر جیم، و سکون واو و راء، شهری است بین همدان و کرج. فاصله اش تا همدان هجده فرسخ و تا کرج ده فرسخ. بروجرد در سابق در شماره قریه ها بود، تا هنگامی که حموله، وزیر آل ابی دلف در آن منزل گزید و به منبر رفت، آباد شد و به درجه شهری رسید» (یاقوت حموی، 1886 م.  ص 11 نقل در: روحبخشان، ص 33).

متن عربی نوشتار بالا به این ترتیب است:

«بالفتح ثم الضم ثم السكون، وكسر الجيم، وسكون الراء، ودال: بلده بين همذان وبين الكرج، بينها وبين همذان ثمانيه عشر فرسخا وبينها وبين الكرج عشره فراسخ، و بروجرد بينهما، وكانت تعدّ من القرى إلى أن اتخذ حموله وزير آل أبي دلف بها منبرا، اتخذها منزلا لما عظم أمره واستبدّ بالجبال، وهي مدينه خصبه كثيره الخيرات تحمل فواكهها إلى الكرج وغيرها، وطولها مقدار نصف فرسخ، وهي قليله العرض، ينبت بها الزعفران.».

چنانچه ملاحظه می­شود حموله با سکونت در بروجرد قدرت یافت و بر ناحیه جبال حاکم شد. به این ترتیب، به نظر می­رسد که بروجرد در ناحیه جبال مرکزیت یافته است.

حمدالله مستوفی در «تاریخ برگزیده» (تالیف 730 ق) در احوال سلطان برکیارق واژه  «وروجرد» را به کار می برد:

«بعد از پدرش در اصفهان بود. ترکان خاتون، مادر محمود، برگرفتن برکیارق مبادرت نمود و کربوقا، غلام سلطان را به هفت روز از بغداد به اصفهان دوانید. برکیارق به مدد غلامان نظامی از اصفهان بگریخت و در ری به پادشاهی نشست. غلامان سلطان، کربوقا و انزوقماج، در سلخ ذی الحجه سنه خمس و ثمانین و اربعمائه به درِ وروجرد با او جنگ کردهند و شکسته به اصفهان رفتند، و برکیارق، بر عقب، به اصفهان به جنگ محمود رفت» (مستوفی، 1339ص 440 نقل در: روحبخشان، ص 37).

همچنین حمدالله مستوفی در کتاب دیگرش «نزهه القلوب» که ده سال پس از «تاریخ برگزیده» نوشته شده این بار از این شهر با نام  «بروجرد» یاد می­کند. وی در«مسافات اصفهان تا دیگر ولایات عراق عجم» می نویسد:

«اصفهان... تا اردستان سی و چهار فرسنگ، ادج لر بزرگ چهل و پنج فرسنگ، بروجرد لر کوچک شصت و پنج فرسنگ، جربادقان سی و یک فرسنگ و نیم ... » (مستوفی، 1362ص 51 نقل در: روحبخشان، ص 37).

عبدالمومن بغدادی در «مراصدالاطلاع» بروجرد را با فتح ب ذکر کرده است:
«بالفتح، ثم الضمّ، ثم السكون، و كسر الجيم، و سكون الراء، و دال مهمله : بلده بين همذان و بين الكرخ، كانت تعدّ فى القرى، ثم كبرت و صارت مدينه حصينه كثيره الخيرات» (بغدادی، ج.1 ص. 189).

مستوفی در «نزهه القلوب» از «تومان لر کوچک» به عنوان بخشی از عراق عجم اینچنین یاد می کند:
«ولایتی معتبر است. حقوق دیوانی آنجا که به اتابک می رفته گویند صدتومان است. اما آنچه به دیوان مغول می دهند نه تومان و یک هزار دینار به دفتر درآمده است. بروجرد از اقلیم چهارم است و شهر بزرگِ طولانی.  و درو دو جامع عتیق و حدیث بوده است. آب و هوایش وسط است و شرابش نیکوست و درو زعفران بسیار بود» (مستوفی، 1362ص 71 نقل در: روحبخشان، ص 37).

مستوفی در کتاب نزهه القلوب همچنین در «کمیت مسافرت طُرُق ایران» می گوید:
«و من البغداد الی اصفهان، اعظم بلاد عراق از بغداد تا کنگور به موجب شرح ماقبل : هفتاد و پنج فرسنگ؛ از کنگور تا بیدستان پنج فرسنگ؛ ازو تا شهر نهاوند سه فرسنگ؛ ازو تا دیه فرامرز چهارفرسنگ؛ ازو تا شهر بروجرد چهار فرسنگ؛ ازو تا حسن آباد  چهار فرسنگ؛ راه شاپورخواست درین مرحله به دست راست بماند؛ ازو تا میان رودان (دورود) هشت فرسنگ؛ ازو تا منار سه فرسنگ، ازو تا شهر کرج شش فرسنگ» (مستوفی، 1362ص 171-172 نقل در: روحبخشان، ص 37).
 
 
منابع
آیتی، عبدالمحمد. تاریخ شهر بروجرد. در مجموعه مقالات دومین همایش ایران شناسی. تهران: بنیاد ایرانشناسی، 1384؟. ص 43-53.
ابن خرداد به. المسالک و الممالک. تصحیح و توضیح از دوخوئه. لیدن، بریل، 1889 م.
ابن حوقل. سفرنامه ابن حوقل یا ایران در صوره الارض. ترجمه و توضیح دکتر جعفر شعار. تهران: امیرکبیر، 1366.
ابن فقیه، ابوبکر احمدبن محمدبن اسحق همدانی. مختصرالبلدان. ترجمه ح. مسعود. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1349.
اصطخری کرخی، ابوالحس ابراهیم بن محمد فارسی. مسالک و ممالک. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1340.
البغدادی، عبدالمومن. مراصد الاطلاع على اسماء الامكنة و البقاع.
جیهانی، ابوالقاسم ابن احمد. اشکال العالم. ترجمه علی بن عبدالسلام کاتب . با مقدمه و تعلیقات فیروز منصوری. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی، 1364.
حدودالعالم من المشرق الی المغرب به کوشش دکتر منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362.
روحبخشان، ع. جغرافیای تاریخی بروجرد. تهران: اساطیر، 1373.
مستوفی، حمدالله. تاریخ برگزیده. به اهتمام عبدالحسین نوایی. تهران: امیرکبیر، 1339
مستوفی، حمدالله. نزهه القلوب. تصحیح گای لیسترانج. چاپ 2. تهران: دنیای کتاب، 1362.
یاقوت حموی، شهاب­الدین ابی عبدالله. معجم البلدان. لایپزیگ: 1886 م.
 
اصل مطلب را اینجا بخوانید 
آخرين بروز رساني ( ۱۵ آبان ۱۳۹۳ )

نظرات  

 
+18 # احسان جمعه, 16 آبان 1393 ساعت 12:27
خیلی مستند و علمی و مفید بود. تشکر از شما
جواب | جواب با نقل قول | نقل قول
 

افزودن نظر

نام *:
نظر:
کد امنیتی:
بازخوانی عکس
کد امنیتی
 
 
 
صفحه اول | درباره‌ی ما | منوی یالا
تمامی حقوق برای نشریه روزهای بروجرد محفوظ می باشد.      استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
پایگاه خبری «روزهای بروجرد» دارای مجوز انتشار از  وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی جمهوری اسلامی ایران است 
Powered by VCD Co.