۰۹ اسفند ۱۳۹۵   ۰۵:۵۴    
 
 
 
 
تبلیغات
 
تبلیغات در روزهای بروجرد
 
خبر ساز RSS
گزارش تحلیلی-پژوهشی: اثر فاخر امامزاده جعفر (ع) نماد بروجرد/ بروجردی ها به خود افتخار کنند
روزهای بروجرد- امامزاده جعفر (ع) بروجرد امروز نه تنها به عنوان یک اثر امامزاده جعفر بروجرد - روزهای بروجردتاریخی-مذهبی بلکه به عنوان اثری که فرم گنبدش متعلق به دوران سلجوقی است بخشی از پیشینه تاریخی بروجرد را روایت می کند. امامزاده جعفر (ع) بروجرد دارای مولفه های گوناگونی است که پرداختن به هر جز آن نیازمند به پژوهش های خاص خودش است. از هنرنمایی در ورودی امامزاده، زنجیرهای درون امامزاده، وجود قبرهایی با خط کوفی، اصالت شجره نامه تا فرم گنبد این اثر هنری و سمبلیک بروجرد خود گویای این ادعاست.

 

در این گزارش تحقیقی سعی خواهد شد به بحث فلسفه شکل گیری این فرم از گنبد پرداخته و این پرسش را از مسئولان شهری مطرح شود که چرا تاکنون از این اثر زیبا و سمبلیک به عنوان نماد شهر تاریخی بروجرد استفاده نشده است؟ امیدواریم با نوشتن این گزارش کوتاه به اهمیت نمادین و تاریخی این اثر منحصر بفرد توجه شود. مسائل مختلفی در حفظ هویت و ایجاد همبستگی عاطفی- اجتماعی جامعه موثر است. از این میان می توان به نقش عمده بناهای مذهبی به عنوان یکی از مکان های هویت بخش و ارتقاء دهنده فرهنگ اسلامی اشاره نمود.  در این راستا می توان به نقش امامزاده ها در تثبیت هویت فرهنگ اسلامی و جذب جمعیت و موقعیت آنها به عنوان فضایی برای تلاقی افکار و تجلی باورهای مذهبی یاد نمود.


اهمیت و ضرورت حفظ آثار کهن نه به عنوان پدیده های نمادین بلکه به دلیل شناخت سیر تحول و تکامل تاریخ شهرسازی و تمدن شهرنشینی، حفظ هویت و اصالت شهری و تبیین حیات شهری بر اساس شواهد و مدارک علمی نیز همواره مورد توجه بوده است.

امامزاده جعفر بروجرد - روزهای بروجرد


اما این مهم متاسفانه در شهر تاریخی بروجرد به شدت مورد بی توجه ایی بوده است. این بی توجه‌ایی و عدم برنامه ریزی صحیح که به خطر نادیده گرفتن هویت و اصالت شهری منجر می شود احساس مسئولیت شهروندی را نیز کمرنگ می کند ، ضمن آنکه تداوم این پدیده که در آینده فرهنگ سازی شهری در بروجرد را پرهزینه خواهد کرد که محصول آن چیزی جز جامعه‌ای بی تفاوت و بی مسئولیت نخواهد بود.

محصولی که به سادگی از کنار ناهنجاری ها می گذرد و ناهنجاری ها بر آن جامعه حاکم می شود این مسئله متاسفانه چندی است که در شهر تاریخی بروجرد مشهود است. با نگاه به معماری و منظر شهر وجود ناهنجاری های دیداری را که الگویی غلط در متن جامعه شکل گرفته است می توان مشاهده کرد.


با کمال تاسف هنوز برخی مسئولان شهری نمی توانند با وجود الگوهای بسیار خوب و تاثیر گذار معماری در بروجرد در این زمینه الگوسازی کنند. نام گذاری شهرکها به نام های نیاوران و غرب... و مقاومت در احداث فرهنگسرا،تجاوز به معماری ساختمان شورای شهر با طرحی غیر علمی ،تخریب ساختمان تاریخی شهرداری ،عدم وجود شهردار بافت تاریخی با وجود 280هکتار بافت تاریخی و مرمت های غیر اصولی اداره اوقاف بروجرد در امامزاده جعفر(ع)  و.... خود گواه این مسئله است.

برگشت به موضوع:
معماری ایرانی با توجه به تنوعی که در اجرای آسمانه های گوناگون، دارد به طور حتم در دنیا از این جنبه کم نظیر است. با توجه به اینکه گنبدهای مساجد با تنوع خاصی که دارند در این میان جزو مشهورترین نوع آسمانه‌ها است اما این مسئله باعث نشده است که قابلیت های اجرایی در سایر انواع پوشش ها برای معماران ایرانی مغفول باقی بماند، چه بسا که پوشش های رٌک که تقریبا مختص امامزاده ها، آرامگاه ها و میل مقبره ها در اوج شکوه و زیبایی اجرا شده است. از نظر تاریخی نیز قدمت گنبدهای رک گسسته موجود در ایران، دومین گونه ساختمانی از گنبدهای موجود و بعد از گنبدهای یک-پوسته است.


امامزاده جعفر(ع)بروجرد که خود یک آسمانه با شکوه است دارای یک گنبد زیبا و کم نظیر است و گنبد آن از نوع اورچین است. «گنبد اورچین شبیه گنبد رک، مخروطی است ولی روی آن پلکانی می باشد. این گنبد به نام های گنبد پلکانی و یا مضرس و در انگلیسی به نام «Pineapple Dome» یا گنبد آناناس خوانده می شود.


پژوهش ها نشان می دهد  شبیه این گنبد ها در هیچ مکانی بجز در ایران ،عراق و بخش کوچکی از ترکیه وجود ندارد و در ایران نیز فقط محدود به جنوب غربی کشور است که تعداد آنها زیاد نیست و لذا منحصر به فرد هستند.

امامزاده جعفر بروجرد - روزهای بروجرد


وقتی گنبد امامزاده جعفر بروجرد از دانیال نبی (ص) زیبا تر و قدیمی تر است
معروفترین این نوع گنبد، متعلق به مقبره دانیال نبی در شوش است. از دیگر ابنیه ای که دارای گنبد اورچین هستند، می توان از مقبره حضرت سربند و بقعه یعقوب لیث در دزفول، امامزاده عبداله در شوشتر، امامزاده جعفر در بروجرد، بقعه صلاح الدین محمد در آبدانان استان ایلام و همچنین گنبد سلطان زبیده و مزار شیخ عمر سهروردی در بغداد نام برد. البته باید گفت که هر کدام از گنبد های اورچین در جهان زیبایی خاص خود را دارند اما به نظر اوج هنر  در گنبدهای اورچین در امامزاده جعفر(ع) بروجرد خلاصه می شود.


و جالب تر آنجاست که اگرچه گنبد اورچین دانیال نبی(ع) شوش به علت آنکه یک زیارتگاه مهم یهودی هاست و مورد احترام ملت ایران است و تبلیغات گسترده ای بر روی آن انجام شده است و این اثر زیبا به جرات مشهورترین بنای اورچین جهان است اما باید گفت بنای آرامگاه دانیال نبی در سال ۱۲۴۹ ه خورشیدی به دستور روحانی شیعه شیخ جعفر شوشتری و به دست حاج ملاحسن معمار ، پس از سیل ویرانگر همان سال که باعث تخریب بنای قبلی شده بود، بنا شده است به همین منظور این اثر زیبا قطعا قدمتش و حتی فرمش مربوط به سال ۱۲۴۹ ه خورشیدی است در نتیجه قدمت امامزاده جعفر بروجرد از این بنای زیبای شوش قرن ها بیشتر است.


 اوژن فلاندن نقاش فرانسوی در سال 1320ه ش در سفر به ایران پیش از سیل ویرانگر در شوش نقاشی از گنبد دانیال نبی می کشد که نشان می دهد فرم امروزی بنا با فرم قبلی آن متفاوت است و فرم اولیه آن به امامزاده جعفر بروجرد شباهت بیشتری دارد.


اگر از ناحیه ی جنوب غربی ایران مثلث فرضی در نظر بگیریم که راس آن شهر شوشتر و قاعده آن خط واصل بین جزیره خارک و بروجرد باشد، می توان گفت نقاط واقعه در این مثلث، در گنبدسازی، سبک مضرس داشته‌اند. گنبدهای مضرس را سفرنامه نویسان فرنگی بسیار دیده اند و آنها را در زبان انگلیسی (گنبد آناناس) Pineapple Domes و در زبان فرانسه Domes Aveoles می نامند. از لحاظ شکل بیرونی گنبد می توان گفت گنبد اورچین، شبیه گنبد رک مخروطی است به گونه ای که روی پلکانی دوردار می باشد. از این نوع گنبد فقط جهت مقابر و آرامگاه ها استفاده شده است.

امامزاده جعفر بروجرد - روزهای بروجرد


گنبد های اورجین نماد و هویت  شهرهای مهم تاریخی
تاریخچه این نوع گنبد متعلق به عصر سلجوقی می باشد، بنا بر اسناد و آثار باقی مانده، از این دوران به عنوان یکی از دوره های اوج هنر و شکوفایی معماری ایران در دوره اسلامی یاد می شود. معماران سلجوقی ، چهار ایوانی و تالار مربع گنبددار را توسعه دادند که این دو اساس معماری مذهبی و بعضی بناهای غیر مذهبی شد.


 در کنار بناهای مذهبی مانند مساجد، بناهای دیگری چون آرامگاه ها و مقابر در این دوره همدوش معماری مذهبی سیر تکامل خود را طی کردند و جایگاه خود را در میان مردم یافتند معماران بناهای آرامگاهی در دوره سلجوقی دوره توازن و تعادل خود را می گذراند و از تجارب پیشین بهره می گرفتند و الگوهای تازه ای برای آینده ایجاد می کردند. در این دوره در جنوب غربی ایران گنبدسازی در بناهای آرامگاهی برخلاف بناهای هم دوره خود در شمال ایران سبک خاص خود را یافت و با انواع گنبد در جاهای دیگر ایران متمایز گشت و نوع جدیدی از گنبد که همان گنبد مصری یا اورچین است، در بناهای آرامگاهی به منصه ظهور رسید(امروز حدود 20 گنبد اورچین شناخته شده وجود دارند در حالی که طبق اسناد موجود، در گذشته تعداد آنها بسیار فراوانتر بوده است. در سفرنامه های متعدد، صحبت از گنبدهای مخروطی مضرس در منطقه ایران و میان رودان شده است همچنین مینیاتورها و نقشه های مینیاتوری نیز گنبدهای ارچین به عنوان نمونه شاخص از معماری در گذشته در شهرهایی معرفی کرده اند که امروزه اثری از این نوع گنبد در آن شهرها وجود ندارد. به طور نمونه در کتاب معروف بیان منازل سفر مراقبین اثر مترکچی، گنبدهای اورچین به صورت شاخص برای معرفی شهرها عنوان شده اند و نزدیک به 100 گنبد اورچین در این شهرها تصویرگری شده که امروزه عمده آنها از بین رفته اند.


نقش هویت بخش گنبدهای ارچین به سیمای شهرهای اسلامی آنچنان قوی و ملموس بوده که جهان گردانی که با فرهنگ بومی نیز چندان آشنا نبودند، متوجه اهمیت آنها در شهر شده اند و به طور خاص از آنها نام برده اند از جمله آدام اولیادیوس (Olearius)و سرویلیام ازلی (Ouseley) که هردو به گنبدهای ارچین در ایران اشاره کرده اند، در بسیاری از آثار مینیاتور و نگارگری قرن 10 و 11 هجری این بناها به عنوان نمادهایی برای شهرها ترسیم شده اند.

معماری امامزاده جعفر با مسجد رفیق است نه رقیب
گنبدهای مضرس ایران نظیر امامزاده جعفر(ع) و بین النهرین دارای ارزش سمبلیک خاص بوده اند. در داستان گیل گمش سومری از یک جهان افلاک یاد شده است که جهان را به صورت یک زیگورات هفت مرتبه نشان می دهد؛ در حقیقت این همان سبک معماری زیگورات ها در تمدن بین النهرین و عیلامی است که در جهان واقعیت، نمود حقیقی یافته است و جایگاهی است برای حضور انسان و خدا در کنار یکدیگر.


گنبدهای پلکانی مضرس در بناهای آرامگاهی بسیار از معنای مفهومی و بار هستی خود را از این نماد بهره برده اند چرا که بدین صورت ساختار خود را از فضاهای مدهبی که گنبدشان کروی است جدا کرده و ساحت مقدس مساجد بدون تعرض باقی می ماند و بدین صورت است که آرامگاه ها با گنبد مضرس و پله پله ای اش همدوش فضاهای مذهبی، ارج و اهمیت خود را باز می یابند و در بین مردم جایگاه نمادین خود را حفظ می کند.

 

امامزاده جعفر بروجرد - روزهای بروجرد

به همین دلیل در زیر گنبد مضرس اثری از قبر نیست و سازنده آن، قبر را در زیر گنبد کروی کوچک تری قرار می دهد تا بدین ترتیب با هویت مسجد در معماری و جایگاه قدوسی آن رقابت نکند. رابطه بین گنبد مضرس و بنای آرامگاهی رابطه ی بسیار بی همتا و به هم آمیخته است به گونه ای که در دیگر فضاهای معماری نمونه آن بسیار کم و نادر است و نمونه آن امامزاده جعفر بروجرد است.

 


آرامگاه ها که به نظر می‌رسد وسیلة ارتباط با گذشتگان و مفاخر ملی و مذهبی هستند باتوجه به اندیشه‌ها و تفکرات ایرانیان می‌توانند موجب قوی‌ترشدن ارتباط انسان با خدا شوندوتداعی‌گرنوعی راه ثواب برای ارضای نیازهای روحی و مذهبی باشند و چه بسیار آرامگاههایی که توانسته‌اند از نقش عملکردی خود پا را فراتر نهاده ، از مسجد پیشی گیرند و یا رابطة تنگاتنگی چه از نظر عملکرد با مسجد برقرار نمایند. این نوع بناها با نام‌هایی چون دخمه، مقبره، مدفن، آرامگاه، مزار، تربت، مشهد و ... توانسته‌اند پا به عرصه وجود بگذارند و تنها دلیل برپایی خود را نه تنها در قدرت فرمانروایان و حاکمان بلکه در برقراری عقاید و سنت‌های حاکم می‌دانند و حتی توانسته‌اند آنقدر به بنیان خویش استحکام بخشند که فراسوی برخی دلایل جزیی علتی به غیر از ایده‌ها و مکاتب عقیدتی و مذهبی نمی‌تواند ریشه از بنیان آنان برکند.


نکته دیگر که نظر نگارنده را جلب می کند به نظر اثر زیبای امامزاده جعفر(ع)بروجرد تنها گنبد اورچین جهان است که گلدسته ندارد و از این بابت منحصر به فرد است . اما جا دارد پژوهشگران در این مورد پژوهش کنند .


با این همه باید همه مردم بروجرد متوجه باشند که بنای امامزاده جعفر بروجرد تنها یک اثر تاریخی مذهبی نیست بلکه اثری کم نظیر در جهان است که در دل خود می تواند موئلفه های فراوانی را جای دهد اثری که اگرچه اطراف آن با معماری ناپایدار و زشتی ناسامان یافته اما امید می رود روزی برسد که فردی در راس مدیریت این امامزاده زیبا  قرار گیرد که هدفش آن باشد که این اثر زیبا دیده شود و این اتفاق تلخ و تکراری رخ ندهد که اطراف این اثر بنا هایی ساخته شود که چند سال دیگر مجبور به تخریب آن باشیم.


در سفر اخیری که به شهر اصفهان داشتم متوجه نصب برچسب های کوچکی در شیشه عقب اکثر خودرو ها که توسط شهرداری اصفهان شدم با این عنوان که "اصفهان شهر زیبای خدا" . شاید در ابتدا برخی بگویند خوب این چه تاثیری دارد؟ اما با دقت در همین کار به ظاهر ساده متوجه کار عمیق فرهنگی می شویم، اگر جمله کوتاه "اصفهان شهر زیبای خدا"در ذهن مردم اصفهان ملکه شود مردم این شهر را نسبت به زیبایی ها و زشتی ها و حتی مدیریت ها حساس می کند و در حقیقت بذر عزمی همگانی با این حرکت های فرهنگی پیش پا افتاده کاشته می شود.

نمادهای شهری بخشی از هویت شهری هستند که موجب حس اتحاد و همدلی در شهروندان می شود. در شهرهای معروف چه در ایران و چه در کشورهای دیگر نمادها خلاصه ای از فرهنگ و تمدن آن شهر به حساب می آیند ، میدان نقش جهان در اصفهان، تخت جمشید در شیراز، برج آزادی در تهران، حرم امام رضا(ع) در مشهد و... نمونه های ایرانی این نمادها هستند بنای امامزاده جعفر بروجرد نیز نمادی فاخر و دارای اصالت تاریخی است که شایسته است نماد شهر بروجرد قرار گیرد و کارهای فرهنگی متناسب برای این منظور انجام پذیرد.
 

 ......................................

به اهتمام پویا اتحاد
و با تشکر اژ آقای ابوذر هادی
و سرکار خانم مریم قرایی

 

آخرين بروز رساني ( ۰۲ اسفند ۱۳۹۳ )

نظرات  

 
+16 # صحرایی چهارشنبه, 29 بهمن 1393 ساعت 07:41
با تشکر از همه عزیزان تلاشگر عرصه فرهنگی به ویژه برادر عزیز آقای اتحاد
جواب | جواب با نقل قول | نقل قول
 
 
+13 # سعید گودرزی چهارشنبه, 29 بهمن 1393 ساعت 13:28
خدا وکیلی این گزارش نباید به عنوان گزارش برتر سال در بروجرد برگزیده بشه؟
جواب | جواب با نقل قول | نقل قول
 
 
+9 # احسان چهارشنبه, 29 بهمن 1393 ساعت 14:56
بعد از مطلبی که در پیج فرزانگان تو فیس بوک خوندم این دومین مقاله ای بود که دیدم و واقعا خوشم اومد.
عالی بود و ممنون
جواب | جواب با نقل قول | نقل قول
 
 
-1 +1 # حسام دوشنبه, 04 اسفند 1393 ساعت 16:43
اگر به نویسنده ها دسترسی دارید لطف کنید منابع رو هم اضافه کنید چون همون طور که میدونید مقاله تحلیلی - پژوهشی بدون منبع ارزش نداره
جواب | جواب با نقل قول | نقل قول
 

افزودن نظر

نام *:
نظر:
کد امنیتی:
بازخوانی عکس
کد امنیتی
 
 
 
صفحه اول | درباره‌ی ما | منوی یالا
تمامی حقوق برای نشریه روزهای بروجرد محفوظ می باشد.      استفاده از مطالب با ذکر منبع آزاد است.
پایگاه خبری «روزهای بروجرد» دارای مجوز انتشار از  وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی جمهوری اسلامی ایران است 
Powered by VCD Co.